12 Eylül 1980 Darbesi

Türkiye demokrasi tarihine kara bir leke olarak geçen 12 Eylül 1980 askeri darbesinin üzerinden tam 46 yıl geçti.  

12 Eylül 1980 Darbesi ve Bilanço 

• Yönetime El Konulması: Türk Silahlı Kuvvetleri, emir komuta zinciri içinde 12 Eylül 1980 sabahı yönetime el koydu; Süleyman Demirel başkanlığındaki hükümet görevden alındı, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) feshedildi ve sıkıyönetim ilan edildi.  

• Milli Güvenlik Konseyi: Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun’dan oluşan konsey tüm yetkileri gasp etti.  

• Ağır Bilanço: Süreçte 650 bine yakın kişi gözaltına alındı, yüz binlerce kişi yargılandı, binlerce insan işkence gördü, cezaevlerinde ve gözaltlarında can kaybı yaşandı, onlarca kişi idam edildi ve milyonlarca kişi fişlendi.  

• Siyasi Yasaklar ve Kapanmalar: Anayasa yürürlükten kaldırıldı, siyasi partiler kapatıldı ve liderleri sürgüne gönderilerek siyasi yasaklar getirildi; sendika ve derneklerin faaliyetleri durduruldu.  
• • Siyasi Tıkanıklık: Meclis’te uzun süre cumhurbaşkanının seçilememesi, hükümetler arası istikrarsızlık ve devlet otoritesinin zayıflaması Ekonomik Kriz ve 24 Ocak Kararları: Yüksek enflasyon, kıtlıklar ve ekonomik tıkanıklık yaşandı. Serbest piyasa ekonomisine geçişi amaçlayan 24 Ocak Kararları, güçlü işçi sınıfı muhalefeti ve sendikaların direnci nedeniyle normal demokratik koşullarda uygulanamıyordu.  12 Eylül 1980 darbesinin ardından başlayan askeri yönetim dönemi ve etkileri yaklaşık 9 yıl sürdü.  50 kişi (sağ ve sol görüşlü militanlar ile adli suçlular) idam edildi.  Dönemin Önemli Detayları 
    • Askeri Rejim: Darbeyi yapan Millî Güvenlik Konseyi yönetimi doğrudan elinde tuttu.  

     

    • Sivil Yönetime Geçiş: 7 Kasım 1982 Anayasası’nın kabulü ve Turgut Özal’ın liderliğindeki Anavatan Partisi’nin iktidara geldiği 1983 seçimleri ile sivil siyasete geçiş süreci başladı. 
    • Tam Normalleşme: Kenan Evren’in cumhurbaşkanlığı görevine devam etmesi ve darbe dönemi kurumlarının tam anlamıyla geride kalması 1989 yılını buldu. Bu nedenle askerî dönemin etkileri genel olarak 9 yıl olarak kabul edilir.  
    • 12 Eylül 1980 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri emir komuta zinciri içinde ülke yönetimine el koymuştur.  

     

    • Darbeye Giden Süreç 
    • Ülkede yaşanan siyasi istikrarsızlık, ekonomik kriz ve artan sağ-sol çatışmaları darbeye gerekçe gösterildi. 
    • Siyasi parti liderleri uzlaşamadı ve sıkıyönetim koşulları derinleşti.  

     

    • Darbe Günü ve Sonrası 
    • Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğindeki cunta yönetimi devraldı. 
    • Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) feshedildi, tüm siyasi partiler, sendikalar ve dernekler kapatıldı. 
    • Mevcut Anayasa askıya alındı ve sıkıyönetim komutanlıkları tüm yetkileri üstlendi. 

      

     

    • İnsan Hakları İhlalleri ve Bilanço 
    • Yaklaşık 650 bin kişi gözaltına alındı. 
    • 230 bin kişi askerî mahkemelerde yargılandı. 
    • 1 milyon 683 bin kişi fişlendi. 
    • Cezaevlerinde işkence ve kötü muameleler sonucu resmî rakamlara göre yaklaşık 300 kişi hayatını kaybetti. 
    •  
      • Detaylı bir genel bakış 
      • Temel Nedenler 
      • Sağ-Sol Çatışmaları: 1970’lerde sokaklara yansıyan siyasi şiddet olaylarında binlerce kişi hayatını kaybetti. Ülke adeta bir iç savaş ortamına sürükledi.
  • Toplumsal ve Güvenlik Bunalımı: Fabrikalarda, okullarda ve sokaklarda günlük yaşamın durma noktasına gelmesi, suikastlar ve patlamalarla devletin güvenlik zafiyeti yaşaması.  
  • 12 Eylül de oradaydım ve her şeyi gördüm.
  •