YÖK’ün yapısal sorunlarını çözmeye yönelik öneriler

YÖK’ün (Yükseköğretim Kurulu) yapısal sorunları, yıllardır akademisyenler, düşünce kuruluşları, sendikalar ve uluslararası raporlarda sıkça dile getirilen temel başlıklarda toplanıyor. Sistem 1981 tarihli 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu üzerine kurulu ve bu yapı, 200’ü aşkın üniversite ile yaklaşık 7 milyon öğrenciyi yönetmeye çalışırken ciddi tıkanıklıklar yaşıyor.

Vurgulanan yapısal sorunları özetliyorum:

1. Aşırı Merkeziyetçi Yönetim Yapısı YÖK, üniversiteler üzerinde neredeyse her alanda (kontenjan, program açma, kadro ilanı, rektör/dekan atamaları vb.) mutlak onay ve denetim mercii konumunda. Bu yapı, üniversitelerin kendi stratejik önceliklerini belirlemesini ve esnek hareket etmesini engelliyor. Köklü araştırma üniversiteleri ile yeni kurulmuş bölgesel üniversiteler aynı idari kalıba sokuluyor. Raporda da belirtildiği gibi, sistem “aşırı merkeziyetçi” hale gelmiş durumda ve YÖK’ün kurumsal kapasitesi, sistemin ulaştığı ölçeğe yetmiyor.
2. Kurumsal ve Akademik Özerklik Eksikliği Üniversitelerin idari, mali ve akademik özerkliği ciddi biçimde sınırlı.
Rektör atamaları 2016 sonrası süreçte ve 2025’te çıkarılan düzenlemelerle Cumhurbaşkanlığına bağlandı; üniversite camiasının (akademisyenlerin) doğrudan etkisi neredeyse kalmadı. Dekan atamalarında da benzer şekilde üniversite organlarının görüşü sınırlı.
Bu durum, uluslararası akademik özgürlük endekslerinde Türkiye’nin “tamamen kısıtlı” kategorisinde yer almasına ve yıllardır süren gerilemeye yol açıyor. Akademik özgürlük ve kurumsal özerklik birbirine bağlı unsurlar olarak görülüyor.

3. Liyakat ve Yönetişim Sorunları

• Rektör ve üst yönetim belirleme süreçlerinde liyakat yerine sadakat algısı yaygın eleştiri konusu.
• Akademik yükseltme (doçentlik, profesörlük) süreçleri büyük ölçüde zamana ve biçimsel kriterlere bağlı hale gelmiş; bilimsel katkı, etki ve performans yeterince öne çıkmıyor.
• Akademik kadro dağılımı “piramit” yerine “kum saati” görünümünde: Profesör sayısı yüksek, genç akademisyen akışı ve doçentlik kademesi zayıf. Bu da hem bütçe yükü yaratıyor hem de yenilenmeyi yavaşlatıyor.

4. Nicelik-Nitelik Dengesi ve Kontenjan Planlaması Son 20 yılda üniversite ve öğrenci sayısında büyük patlama yaşandı. Ancak bu büyüme, araştırma kapasitesi, öğretim üyesi niteliği ve fiziki/akademik altyapıyla paralel gitmedi.
Kontenjanlar uzun süre işgücü piyasası ihtiyacından çok “her ile bir üniversite” yaklaşımıyla belirlendi. Son yıllarda YÖK kontenjanları yaklaşık %23 oranında azaltma yoluna gitti ve bazı programlarda kısıtlamalar yaptı; ancak geçmişteki aşırı büyümenin etkileri (mezun istihdam sorunları, boş kontenjanlar, kalite algısı) devam ediyor.

5. Eğitim Modeli, Süre ve Kalite Sorunları

• Lisans eğitimi standart 4 yıl / 240 AKTS olarak uygulanıyor. Avrupa’da birçok ülkede 180 AKTS (yaklaşık 3 yıl) yaygınken Türkiye üst sınırı kullanıyor. Bu esneklik eksikliği eleştiriliyor.
• Uygulamalı eğitim, staj ve yetkinlik odaklı öğrenme zayıf kalıyor.
• Bazı üniversitelerde öğretim elemanlarının zorunlu ders yükünü tamamlamadığı yönünde Sayıştay tespitleri bulunuyor; bu da verimlilik sorununa işaret ediyor.
• Kalite güvencesi süreçleri maliyetli ve bazen biçimsel kalabiliyor.

6. Finansman, Performans ve Motivasyon Finansman modeli büyük ölçüde öğrenci sayısı, bina ve kadroya dayalı; araştırma etkisi, patent, girişimcilik veya toplumsal katkı yeterince teşvik edilmiyor.
Akademik maaşlar ve kademeler arası farklar düşük kaldığı için yükselme motivasyonu zayıflıyor. Araştırma büyük ölçüde “makale sayısı”na indirgeniyor, gerçek etki üretimi sınırlı kalıyor.

7. Mevzuat ve Kurumsal Yapının Eskimesi2547 sayılı Kanun, onlarca ek madde ve geçici maddeyle “yamalı bohça” haline gelmiş durumda. Sistemin bugünkü ölçeğine ve ihtiyaçlarına (yapay zekâ, disiplinlerarası programlar, uluslararasılaşma vb.) cevap veremediği yaygın kabul görüyor. YÖK’ün kendisinin de düzenleyici/koordine edici bir yapıya dönüşmesi gerektiği sıkça öneriliyor. Özetle: Temel sorun, YÖK’ün “denetim ve kontrol” odaklı merkeziyetçi yapısının, üniversitelerin özerk, rekabetçi, liyakat esaslı ve performans odaklı çalışmasını engellemesi. Son yıllarda kontenjan düzenlemeleri, 3 yılda mezuniyet çalışmaları ve kalite söylemleri gibi adımlar atılsa da, birçok rapor ve uzman görüşü bunların yapısal dönüşüm için yeterli olmadığını, 2547 sayılı Kanun’un ve yönetişim modelinin köklü biçimde yenilenmesi gerektiğini vurguluyor. Bu sorunlar, yükseköğretimin hem kalitesini hem de uluslararası rekabet gücünü doğrudan etkiliyor. Daha dengeli bir özerklik + hesap verebilirlik modeli en sık dile getirilen çözüm önerisi konumunda.