Denklik Mağduriyetleri Giderilmeli

Ulusal Basın Akif Haber (Sorumlu yazı işleri müdürü)

Yurt dışı yükseköğretim diplomalarının denklik işlemleri, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından yönetilen bir süreç olup, son yıllarda sıkça hukuka aykırılık iddialarıyla gündeme gelmiştir. Özellikle, YÖK’ün keyfi ret kararları, seviye tespit sınavı zorunluluğu, retroaktif uygulama ve şeffaflık eksikliği gibi unsurlar, binlerce mezunu mağdur etmekte ve idari yargı kararlarında sıkça iptal edilmektedir. Örneğin, idari mahkemeler YÖK’ün yaklaşık 105 bin kişiyi etkileyen uygulamalarını hukuka aykırı bulmuş, Anayasa Mahkemesi ise denklik retlerinin eğitim hakkını ihlal ettiğini teyit etmiştir.

Bu sorunlar, 5 Aralık 2017 tarihli “Yurt Dışı Yükseköğretim Diplomaları Tanıma ve Denklik Yönetmeliği”nin (son güncellemeleri 2024-2025’te dil belgesi zorunluluğu ve üniversite sıralama kriterleri eklenerek) yetersizliğinden kaynaklanmaktadır.

Yasal düzenleme, mevcut yönetmeliğin revize edilmesi veya yeni bir yasa ile temellendirilmesi şeklinde yapılmalıdır. Aşağıda, sivil toplum dilekçeleri, mahkeme kararları ve uzman görüşlerine dayalı olarak önerilen reformlar özetlenmiştir. Bu öneriler, Avrupa Yükseköğretim Alanı’ndaki Lizbon Sözleşmesi’ne uyumu ön planda tutmakta ve idari takdir yetkisini sınırlamayı hedeflemektedir.

Önerilen Yasal Düzenleme Adımları ve İçerikleriYasal değişiklik, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’na ek madde veya yönetmelik değişikliği yoluyla gerçekleştirilebilir. Adım adım bir yol haritası şöyle olabilir:

1. Yönetmeliğin Temel İlkelerinin Yeniden Tanımlanması:
   • “Tanıma” (diplomanın geçerliliğini kabul) ile “Denklik” (eşdeğerlik) ayrımını kaldırın. Lizbon Sözleşmesi’ne göre, sözleşme tarafı ülkelerden alınan diplomalar otomatik olarak Türk üniversitelerine eşdeğer kabul edilsin; ek “tamamlama eğitimi” veya sınav zorunluluğu getirilmesin. Bu, Anayasa’nın 42. maddesindeki eğitim hakkını güçlendirir ve retroaktif uygulamaları yasaklar (kayıt tarihine göre eski yönetmelik geçerli olsun).
   • Uygulama Önerisi: Yönetmeliğin 3. ve 4. maddelerine ek fıkra ekleyin: “Lizbon Sözleşmesi tarafı diplomalar, YKS puanı veya üniversite sıralaması aranmaksızın doğrudan denk kabul edilir.”
2. Seviye Tespit Sınavı ve Ek Yükümlülüklerin Kaldırılması:
   • Hukuka aykırı görülen seviye tespit sınavını (özellikle hukuk, tıp gibi alanlarda) tamamen kaldırın; bunun yerine, diploma çıktısını (bilgi düzeyi) ölçen bağımsız bir değerlendirme sistemi getirin. Sınav, eğitim bilimlerine ve uluslararası standartlara aykırıdır; 64 binden fazla öğrenciyi etkilemektedir.
     change.org
   • Staj veya ek kredi zorunluluğunu, pandemi gibi olağanüstü hallerde esnetin; benzer durumlardaki karar tutarlılığını zorunlu kılın.
   • Uygulama Önerisi: Yönetmeliğin 10-15. maddelerini revize edin; “Sınav yerine, bağımsız bilirkişi raporu ile çıktı odaklı değerlendirme yapılır” hükmü ekleyin. Bilirkişi Kanunu’na uyumlu, eğitimli uzmanlar kullanılsın.
3. Şeffaflık ve Bağımsızlık Mekanizmalarının Güçlendirilmesi:
   • Denklik Komisyonu kararlarını kamuoyuna açık hale getirin; gerekçeli ret kararları 30 gün içinde açıklansın. Komisyon üyelerinin çakışmalı görevlerini (örneğin birden fazla üniversitede çalışmayı) yasaklayın; bağımsız sertifikalı uzmanlar atansın.
   • Başvuru süreçlerini dijitalleştirin ve 3 ay içinde sonuçlandırın; gecikme halinde otomatik denklik verilsin.
   • Uygulama Önerisi: Yeni bir “Denklik Denetim Kurulu” kurun (YÖK’e bağlı ama bağımsız); idari yargı kararlarını bağlayıcı kılın. Bu, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na ek madde ile desteklensin.
4. Mağduriyetlerin Giderilmesi İçin Af ve Geçiş Hükümleri:
   • “Denklik affı” getirin: Mevcut ret kararları otomatik incelensin; top 1000 üniversite mezunlarına (2024 düzenlemesi genişletilerek) doğrudan denklik verilsin. Mağdurlara maddi tazminat hakkı tanınsın.
   • KKTC ve yakın coğrafya üniversiteleri için özel muafiyetler ekleyin; Türk dili eğitimini teşvik eden kurumlara pozitif ayrımcılık uygulayın.
   • Uygulama Önerisi: Geçici madde ekleyin: “Bu yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 6 ay içinde tüm ret kararları yeniden değerlendirilir; uyumlu olanlara retroaktif denklik verilir.”

Uygulama İçin Tavsiyeler

• Yasama Süreci: Öneriler, TBMM Milli Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu’na sunulabilir. Sivil toplum (örneğin Change.org dilekçeleri) ve baroların desteğiyle kamuoyu baskısı oluşturun.
  change.org
• Etki Değerlendirmesi: Değişiklik öncesi, YÖK’ün iç denetim raporu ve uluslararası karşılaştırmalı çalışma (örneğin AB ülkeleri) zorunlu olsun.
• Potansiyel Faydalar: Bu reformlar, beyin göçünü önler, nitelikli iş gücünü ülkeye kazandırır ve yargı yükünü azaltır (yılda yüzlerce dava önlenir).

Bu öneriler, mevcut mahkeme içtihatları ve uluslararası yükümlülüklere dayanmaktadır. Bireysel mağduriyetiniz için idari dava açmanızı (60 gün içinde) veya YÖK’e itiraz etmenizi tavsiye ederim.